Risk değerlendirmesi nasıl yapılır?

6331 sayılı Kanun’un 10 uncu maddesi yükümlülüğü düz bir cümleyle kuruyor: "İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür" (md.10/1, birebir). Nasıl yapılacağı ise İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğinde yazılı. Bu sayfa o yönetmeliğin sırasını takip ediyor: ekip, aşamalar, kontrol adımları, doküman, yenileme takvimi.

Ekip: tek kişilik iş değil

"Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir." (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.6/1). Ekibin üyeleri yönetmelikte sayılmış:

Dışarıdan danışmanlığa kapı açık: işveren, ihtiyaç duyduğunda ekibe destek olmak üzere işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir (md.6/2). Ekibin koordinasyonunu işveren kendisi üstlenebileceği gibi ekip içinden görevlendireceği bir kişiye de verebilir (md.6/3). Çalışanların bu iş için görevlendirilmesi, onların hak ve yetkilerini kısıtlayamaz (md.6/4).

Aşamalar: tasarım masasından başlar

Yönetmeliğin md.7’si süreci tek cümlede tarif ediyor: "Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları izlenerek gerçekleştirilir." (birebir). Sıra önemli: tehlike listesi oluşmadan risk analizi, analiz olmadan tedbir kararı yazılamaz. Kanun, değerlendirme sırasında dört hususun dikkate alınmasını emrediyor: belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi, işyerinin tertip ve düzeni ile genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ve kadın çalışanların durumu (6331 md.10/1).

Kontrol adımları: önce kaynağı kaldır

Riskler tespit edildikten sonra md.10’un kontrol adımları işler (md.10/1): önce planlama, sonra risk kontrol tedbirinin kararlaştırılması, ardından tedbirlerin uygulanması ve son olarak uygulamaların izlenmesi. Tedbir kararında üç basamak bir sıra oluşturur (md.10/1-b):

1) Tehlike veya tehlike kaynaklarının ortadan kaldırılması.

2) Tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi.

3) Riskler ile kaynağında mücadele edilmesi.

Sıranın mantığı şu: önce tehlike kaldırılabilir mi, olmazsa daha az tehlikelisiyle değiştirilir mi, en son kaynağında bastırılır mı. Kişisel koruyucu, bu sıranın en sonundadır; yönetmelik hükmü net: "Risk kontrol adımları uygulanırken toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi ve uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanır." (md.10/2, birebir). Karar verilen koruyucu donanım ve ekipman da risk değerlendirmesinin çıktısıdır (6331 md.10/2).

Doküman: doksan santimlik dosya değil, ölçütleri olan belge

Sonuç asgarî dokuz başlıkla belgelenir (md.11/1): işyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı; gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları ile iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri; gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi; farklı bölümler için ayrı yapıldıysa her birinin adı; belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler; tespit edilen riskler; analizde kullanılan yöntem veya yöntemler; risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları; düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi.

Şekli de tarifli: "Risk değerlendirmesi dokümanının sayfaları numaralandırılarak; gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanıp, son sayfası imzalanır" (md.11/2, birebir).

Yenileme: takvim ve tetikleyiciler

"Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir." (md.12/1, birebir). Takvim tek başına yetmez; aşağıdakiler olduğunda değerlendirme tamamen veya kısmen yenilenir (md.12/2):

Kaza bildirimini beklemeyin: ramak kala bile yenileme tetikleyicisi.

Kendiniz mi yapacaksınız, hizmet mi alacaksınız?

Kanun "yapmak veya yaptırmak" diyor; ikisi arasındaki fark ekibin nereden kurulduğu. Küçük işyerlerinde ekip mevcut personelle toplanabilir, büyük işyerlerinde uzman ve hekim desteği kaçınılmaz. Hizmeti yürütenin ne yaptığına ve neye göre seçileceğine Gözetim OSGB’nin risk değerlendirmesi hizmeti sayfasından bakabilirsiniz. Biten belgenin işyerinde hangi dosyada duracağı ayrı bir iş.

Not: Sayfadaki bütün maddeler mevzuat.gov.tr üzerindeki bütünleşik metinlerden alındı; madde numaraları parantez içinde işaretli.